Pamflet tegen het misbruik van Romantiek

Op 11 februari 2013 door Carmen van Andel

Ik noem het studiedeformatie, maar sinds ik tijdens mijn master Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam de Romantische periode in Europa uitvoerig heb bestudeerd, kan ik niet meer normaal naar ‘romantiek’ kijken zoals dat tijdens Valentijnsdag door Jan en alleman wordt gebezigd.

Romantiek is verworden tot een roze waas van glinsterende ansichtkaarten, hartjeskoekjes, een slaapkamer verlicht met waxinelichtjes, rozenblaadjes in bad, een diner voor twee, een roos voor je geheime geliefde. Toppunt van het zoete verval van de Romantiek is wat mij betreft de film Valentine’s Day, waarin verschillende personages onafhankelijk van elkaar ondervinden dat Valentijnsdag hét moment is om je geliefde te laten weten dat je van hem of haar houdt. Niet zomaar natuurlijk, maar met een boeket van honderd rozen of een hartvormige doos bonbons, want dat is, inderdaad, ‘romantisch’ en dan komt alles goed.

Toegegeven, het misbruik van de Romantiek is ook enigszins door de Romantische beleving van de liefde in de hand gewerkt. Ware Romantische geliefden waren zielsverwanten die elkaar herkenden en aanvulden. Doch, meer dan eens mochten deze geliefden niet bij elkaar zijn, mede omdat middeleeuwse klassenverschillen nog altijd doorwerkten in de maatschappij. Een goede voedingsbodem voor de lijdende kunstenaar, zoals Goethes jonge Werther. En toegegeven, sentimentele werken als Die Leiden des jungen Werthers en Julia, van de Nederlandse romanticus Rhijnvis Feith, nopen niet direct tot het bijzonder serieus nemen van de Romantiek (zonder hun literaire waarde te ontkennen). Neem de buitengewoon hilarische scène waarin de jonge Werther in zijn hoop bevestigd denk te worden wanneer de vrouw die hij begeert haar parkiet kusjes geeft.

Ware Romantiek behelsde zoveel meer dan het hierboven geschetste – letterlijk – rooskleurige beeld. Er werd geleden aan het melancholische idee dat het leven altijd onvolmaakt was, ondanks het streven naar een betere en volledige wereld in filosofie, literatuur en denken over religie. De natuur was in de Romantische natuurbeleving een meelevende en troostende moeder of een meedogenloze, sublieme figuur die met de tijd alles kan vernietigen. Er werd een nieuw gevoel gehangen aan geschiedenis, in plaats van iets verwerpelijks werd historie een belangrijke pijler van het identiteitsgevoel. Zo speelde de Romantiek een belangrijke rol in de opkomst van het nationaal denken – de gebroeders Grimm verzamelden niet alleen sprookjes omdat ze die zo leuk vonden. Kunst werd in de Romantiek verheven tot meer dan wandversiering, de kunstenaar werd een – vaak onbegrepen – genie, waar hij voorheen meer een arbeider was: vergelijk Johann Sebastian Bach met Beethoven en Kurt Cobain (een keurige pruik versus wilde lokken en depressie). Deze en nog veel meer zaken hebben zich sinds de Romantiek gemanifesteerd en hebben nog altijd een niet te onderschatten invloed op ons denken: Warhol zette een wc in een museum en niemand durfde het meer aan te raken; de bekendste foto van Einstein is die waarop hij een gekke bek trekt: het doorgedraaide genie. 

In andere woorden, ik lig dwars en kom in opstand tegen het misbruik van Romantiek tijdens Valentijnsdag. Het gaat voorbij aan al haar religieuze, filosofische en literaire verworvenheden en haar ontzagwekkende invloed op ons huidige alledaagse leven, waardoor het de Romantiek maakt tot niets meer dan een zachte sponge cake versierd met roze glazuur en marsepeinen roosjes.

Maar er is hoop voor de liefde! Er zijn vele prachtige verhalen over de liefde die de Romantiek wel eer aan doen. Een paar van mijn favorieten in dwarsligger® zijn Wolkenatlas van David Mitchell en Lelieblank, scharlakenrood van Michel Faber. Die ga í­k dus lezen op Valentijnsdag.